TÜRKİYE'DE ENDÜLÜS'E İLGİ

Türkiye'de Endülüs'e ilgi esas olarak Muhyiddin İbnü'l-Arabî'nin Anadolu'ya gelmesiyle başlar. O, burada müritler bırakmış ve onun eseri sayesinde, Selçuklular'daki durum pek bilinmese de, Osmanlılar'da İbnü'l-Arabî'ye, dolayısıyla da Endülüs'e ilgi gösterilmiş ve Endülüs'ten gelen yardım çağrılarına imkan ölçüsünde cevap verilmiştir.

Hıristiyan kuşatması ve baskısı altında zorda kalan Endülüslüler'in Osmanlılar'dan yardım istemeleri karşısında Osmanlı Devletine bağlı denizciler ve ara ara Kemal Reis gibi birkaç Kaptan-ı Derya vasıtasıyla İspanya-Portekiz kıyıları topa tutularak harab edilmiş, ticaret gemileri tacize uğratılmış ve İspanya'dan sürgün edilen Müslüman-Yahudi Endülüslüler gemilerle Osmanlı ülkesi topraklarına nakledilmiştir.

Asıl yoğun ilgi ise, Tanzimat döneminde Ziya Paşa'nın yaptığı bir tercüme kitap (Viardot, Endülüs Tarihi, Terc. Ziya Paşa, I-IV, İstanbul 1304/1887) sayesinde olmuştur. Bu ortamda daha çok Endülüs'ün yok oluşuna sebep olan siyasi parçalanma üzerinde durulmuş, bundan ibret alınması istenmiştir. Çünkü, Osmanlı Devleti de bir çöküş-dağılma sürecine girmiş bulunmaktaydı. Endülüs ile aralarında büyük benzerlikler vardı.

Nitekim M. Kemal Atatürk de Nutuk'ta yer alan Meclis'teki bir konuşmasında Endülüs'ün bu yönüne dikkat çekmiştir.

Bediuzzaman Said Nursî de Risâle-i Nûr'da (İslam-Hıristiyanlık/Avrupa bahisleri, 26.mektup + Türkçülük-Kürtçülük bahisleri, 29.mektup) Endülüs'e dikkat çeker.

Beşir Ayvazoğlu, 1976 yılına kadar edebiyatımızda Endülüs'e gösterilen ilgiyi aşağıdaki makalesinde aktarmıştır.

1976 yılından sonrasında ise, Endülüs'e ilgi daha çok bilimsel platforma taşınmış ve ayrıca, Endülüs Turizmi konusunda Bien Tur, Miltur, Asya Tur, Camino Tur gibi büyük Tur şirketlerinin rutin Endülüs turları meşhur olmuştur. Bilimsel platformdaki gelişmelere satır başlarıyla şöyledir:

MEB İslam Ansiklopedisi'ndeki ilgili maddeler

Diyanet İslam Ansiklopedisi'ndeki ilgili maddeler

Prof.Dr. Mehmet Özdemir'in çalışmaları:
--Endülüs Müslümanları-1, TDV, Ankara 1994
--Endülüs Müslümanları İlim ve Kültür Tarihi, TDV, Ankara 1997
--Endülüs Müslümaları Medeniyet Tarihi, TDV, Ankara 1997

Prof.Dr. Abdülkerim Özaydın'ın DİA'ya yazdığı ilgili maddeler: "Abbâdîler", "Aragon", ..

Prof.Dr. Bekir Karlığa'nın ilgili çalışmaları

Prof.Dr. M. Esat Coşan'ın İslam Dergisi, Mart'85, "Endülüs ve 20.Asır" adlı makalesi


1992 yılında T.Diyanet Vakfı'nın düzenlediği ve kitap olarak yayınlanan (Endülüs'ten İspanya'ya) Endülüs Sempozyumu:
İçindekiler:
Yrd.Doç.Dr.M. Faruk Toprak, Edebî Kaynaklara Göre Son Dönem Endülüs Müslümanlarının Durumu
Dr. Mustafa Aydın, Endülüs Edebiyatında Orjinallik Meselesi
Prof.Dr. Mehmet Özdemir, Endülüs'ün Yıkılış Süreci Üzerine Mülahazalar
Prof.Dr. S.Hayri Bolay, Endülüs'te Gelişen Düşünce Hayatı ve Batıya Tesirleri
Prof.Dr. Ercüment Kuran, Cezayirli Türkler'in Endülüs Müslümanlarını Kuzey Afrika'ya Nakli ve Neticeleri
Prof.Dr. Mustafa Tahralı, Muhyiddîn İbn Arabî ve Türkiye'ye Tesirleri
Beşir Ayvazoğlu, Edebiyatımızda Endülüs
Prof.Dr. Suat Yıldırım, İslam Hakimiyetinin Sona Ermesinin Beşyüzüncü Yılında Endülüs'te İslam
Prof.Dr. Selçuk Mülayim, Endülüs Sanatı
Prof. Rodrigo de Zayas, Endülüs'te Yüzbinlerce Müslüman Katledildi
Endülüs'ün Yıkılış Süreci Üzerine M. Özdemir ile bir Röportaj

B. Gürsoy, "Türk Edebiyatı'nda Endülüs", Kubbealtı Akademi Mecmuası, S.1 (1995), s. 9-22
Son zamanlarda bazı gazetelerdeki köşe yazılarında Reconquista bağlamında..

Bize ait (Lütfi Şeyban) kitaplar >

1) Reconquista : Endülüs'te Müslüman-Hıristiyan İlişkileri

Endülüs'ün Kaybı (Reconquista) sürecini ve Endülüs Yarımadasında yaşayan topluluklar ile diğer Avrupa toplumları arasında asırlarca gerçekleşen etkileşimi bilimsel metodolojiye uygun ve detaylı olarak ele almakta, aktüel sonuç ve değerlendirmelere yer vermektedir. Kitabımız, İz Yayıncılık tarafından yayımlanmıştır (2003).

2) Mudejares & Sefarades : Endülüslülerin Osmanlı'ya Göçleri

Endülüs'ün Kaybı (Reconquista) sürecinden sonra Endülüs Yarımadasında yaşayan Müslümanlar ile Hıristiyan İspanya devleti ve toplumu arasında gerçekleşen ilişkileri, bu bağlamda Endülüs-Osmanlı ve İspanya ilişkilerini bilimsel metodolojiye uygun ve detaylı olarak ele almakta, aktüel sonuç ve değerlendirmelere yer vermektedir. Kitabımız, İz Yayıncılık tarafından yayımlanmıştır (2007).

Yayınlarımızla ilgili geniş bilgi için bkz.> Lütfi Şeyban-CV

Doç.Dr. İsmail Hakkı Atçeken'in çalışmaları:
-- Endülüs'ün Fethi ve Mûsâ b. Nusayr, Araştırma Yayınları, Ankara, 2002
-- "Puvatya (Balâtü'ş-Şühedâ) Savaşı ve Etkileri Üzerine Bir Araştırma", Selçuk Ü.İ.F.D., sayı:8, Konya, 1998, s.243-263
-- "Târık b.Ziyâd Endülüs'ün fethi Öncesi Gemileri Yaktı mı?", Marife Dergisi, yıl:1, sayı: 3 (kış 2002), Konya, s.31-41
-- "İlk Endülüs Valisi Abdülazîz b.Mûsâ b.Nusayr ve Öldürülmesi", Selçuk Ü.İ.F.D., sayı:14, Konya, 2002/Güz, s.65-87
-- "Septe (Ceuta) Kontu Julianus ve Endülüs'ün Fethinde Müslümanlara Yardımlarıyla İlgili Tartışmalar" (Selçuk Ü.İ.F.Dergisi 15.sayısında yayınlanacak).

 

Giriş
Endülüs'ün son İslam devleti olan Benî Ahmer'in son hükümdarı Ebu Abdullah Muhammed (Abdüllahü's-Sağîr), Kral Ferdinand Katolik ile Kraliçe İzabella karşısında daha fazla dayanamayacağını anlayınca son çare olarak, ne yazık ki o sırada birbirleriyle savaşmakta olan Memluk ve Osmanlı devletlerinden yardım istemişti (1486). Bu maksatla İstanbul'a gönderilen elçinin yanında, Endülüs'ün son büyük şairlerinden Ebu'l-Bekâ Sâlih b. Şerif'in "Endülüs Mersiyesi" adıyla bilinen, müslümanların İspanya'daki acıklı durumlarının tesirli bir dille anlatıldığı ünlü kaside vardı.

Elçinin anlattıkları ve Ebu'l-Bekâ'nın mersiyesi, son derece dindar bir hükümdar olan Sultan II.Bâyezid'i derin bir teessüre sevketmiş olmalıdır. Nitekim, Şehzâde Cem problemine, Memlukler ile devam eden savaşa ve donanmanın yeterince güçlü ve tecrübeli olmamasına rağmen, en azından müslümanlardan (Endülüslüler'den, L.Ş.) bir kısmını katliamdan kurtarmak makdsadıyla Kemal Reis'i görevlendirdiğini biliyoruz (1488). İspanya sahillerini vurarak binlerce Müslümanı ve Yahudiyi İspanyol zulmünden kurtaran Kemal Reis'in bu misyonu, Kanuni döneminde de Barbaros Hayreddin Paşa tarafından devam ettirilecektir.

Klasik Dönem
Büyük devlet olmak ve dünya siyaseti gütmek iddiasındaki Osmanlı Devleti'nin Endülüslü müslümanlar ile ilgilenmemesi düşünülemezdi. Fakat Endülüs'ün entellektüel planda Osmanlı'yı pek alakadar etmemiş olması dikkat çekicidir. Şüphesiz, Endülüs'ün İslam medeniyetindeki yeri biliniyordu. En azından, Osmanlı irfanının teşekkülünde o kadar önemli bir yeri olan Muhyiddin İbnü'l-Arabî'nin memleketi olmak bakımından, Osmanlı münevverlerinin tecessüsünü celbetmiş olmalıdır.

Öte Yandan, Osmanlı münevverleri o yıllarda Endülüslü büyük filozof İbn Rüşd'ün düşüncesiyle, dolayısıyla Endülüs'te yeşeren din felsefesiyle hesaplaşmakta idiler. Fatih'in emriyle Alaaddin Tusi ve Bursalı Hocazade tarafından yazılan Tehâfüt'ler İbn Rüşd'ün düşüncesini cerh etmek gayesini taşıyordu. Yavuz Sultan Selim devrinde de İbn Kemal, Hocazâde'nin Tehâfütü'l-Felâsife'sine bir hâşiye yazmıştı.

Endülüs'ün yıkılış dönemi, Osmanlı irfanının teşekkül etmekte olduğu dönemdir. Hem bu bakımdan hem de Osmanlı coğrafyasına deniz yolu dışında bağlantısının bulunmaması dolayısıyla Endülüs'ün klasik edebiyatımızın coğrafyasına girmemiş olmasını tabii karşılayabiliriz. Öyle sanıyoruz ki, eski edebiyatımızda Endülüs, "Mağrib" kavramının içinde yer alıyordu. Yine de Osmanlı ediplerinin, en azından medresenin Endülüslü şairlerden ve eserlerinden haberdar olmamaları düşünülemez. Niteki, Mustatraf Tercümesi'nde Endülüs edebiyatına has bir şiir tütü olan "muvaşşah"lardan söz eden ve Arap Halk Edebiyatı'ndaki "zecel"leri bizim halk şairlerinin eserlerine benzeten Sahhaflar Şeyhizâde Esad Efendi (1789-1848) şunları yazar: (uzun alıntıyı alamadık, L.Ş.).

Tanzimat
Türk aydınlarının Endülüs'e ve medeniyetine asıl ilgileri, Ziya Paşa tarafından Türkçe'ye çevrilen Viardot'un Endülüs Tarihi ile başlar. Mâbeyn Müşîri Edhem Paşa, Fransızca'dan çevirmeye başladığı bu eserin daha sanatlı bir üslupla Türkçe'ye kazandırılması hususunda o sırada Mâbeyn-i Humâyun beşinci kâtibi olan Ziya Paşa'ya teklifte bulunmuş, böylece Viardot'un Endülüs Tarihi Türk aydınlarının dikkatini birden o zamana kadar İslam tarihinin pek bilinmeyen bir safhasına çekmiş, Muallim Nâci ve Abdülhak Hâmid gibi şair ve yazarların konusunu Endülüs tarihinden alan eserler yazmalarına yol açmıştır. "Endülüs Tarihi", önce dört cilt halinde İstanbul'da yayınlanmıştır.

Yine Ziya Paşa tarafından Lavalle ve Cheruel'den çevrilen "Engizisyon Tarihi" (1. bs.İstanbul 1882, 2. bs. 1888) de Endülüs ile dolaylı olarak ilgilidir.

"Endülüs Tarihi"ni okuyan Osmanlı aydınlarının bir taraftan Endülüs'te kurulan parlak medeniyeti örnek göstererek İslam'ın ilerlemeyi engelleyen bir din olmadığı konusundaki görüşlerini güçlendirirken, bir taraftan da inkıraz dönemini yaşamakta olan Osmanlı Devleti'nin vaziyeti ile Endülüs'ün Tavâif-i Mülûk dönemi arasında benzerlikler bularak ibret dersleri çıkarmaya çalıştıkları görülmektedir. Mesela, Mir'at'ın Ramazan 1279 (Şubat 1863) tarihli birinci sayısında, iktisadî meselelerin tartışıldığı Esbâb-ı Servet başlıklı muhâverede Kâmil, müslümanların İspanya'ya geçtikten sonra ilim ve kültürde aldıkları büyük mesafeden söz ettikten sonra şöyle devam eder: (uzun alıntı alamadık, L.Ş.)

Ziya Paşa, "Endülüs Tarihi"ni tercüme etmekle kalmamış, Endülüs Arap Edebiyatı ile de yakından ilgilenmiştir. "Harabât Mukaddimesi"nin Ahvâl-i Şuarây-ı Arab bölümünde, beğendiği Endülüslü şairlerin isimlerini de zikreder: (uzun alıntıyı alamadık, LŞ.).

Muallim Naci ise, 1299 (1882) yılında yayınlanan "Musa b. Ebi'l-Gazan yahut Hamiyyet" adlı manzum destan denemesinde, Endülüs Emevileri'nin yıkılış döneminde vatanseverliği ve kahramanlığıyla şöhret kazanan Musa b. Ebi'l-Gazan'ın savaşlarını ve şehadetini anlatır. Recaizâde'nin "Ta'lîm-i Edebiyat"ına da giren şu beyitler, Endülüs'ün yıkılış dönemiyle Osmanlı Devleti'nin son dönemleri arasında benzerlikler kurularak birlik ve beraberliğe dikkat çekiliyor olması bakımından önemlidir:

"İttihad olsa kalb-i millette
Hiç olur mu zeval devlette
Mülke âfet şikâk-ı millettir
Rûh-u mülk ittifak-ı millettir
Ayrılan millet ittihadından
Kessün ümidini muradından".

Namık Kemal'in de Endülüs ile (muhtemelen Endülüs Tarihi'ni okuduktan sonra) ilgilendiğini biliyoruz. "İrfan Paşa'ya Mektup"ta endülüs meliklerinden III.Hakem'in "Yaşlılar tecrübeleriyle menederler, gençlik kavmî gençliğine göre düşünür" mealindeki hikemî beytini nakleder. Aynı beyti, Menemen'li Tâhir'e yazdığı bir mektupta da zikretmiştir. "Mukaddime-i Celâl"de ise, Endülüs'te tiyatronun mevcudiyetine dair şu cümleleri nakleder: (uzun alıntıyı alamadık, LŞ.)

A.Hâmid'in Eserlerinden Endülüs Tarihi
Endülüs tarihinin Tanzimat yazar ve şairlerinden en çok A. Hâmid'in ilgisini çektiğini rahatlıkla söyleyebiliriz. Beş oyununa konu edindiği Endülüs, fethinden yıkılışına kadar her safhasıyla onun ilgi alanına girmiştir. (Özetle eserleri: Nazife, Tezer yahut Melik Abdurrahmani's-sâlis, Târık yahut Endülüs'ün Fethi, İbni Musa yahut Zatü'l-Cemal, Abdullahü's-sagîr. LŞ.)

Tanzimat'tan Sonra
Edebiyatımızda Endülüs'e duyulan ilgi Tanzimat yazarlarıyla sınırlı kalmış gibidir. Servetifünun'cuların edebi coğrafyalarında Endülüs'ü göremeyiz. Mehmed Âkif'in tecessüsünün de Endülüs'e pek fazla yönelmemesi dikkat çekicidir. Sırat-ı Müstakîm'in 15 Ramazan 1327 tarihli 56. sayısında çıkan "Mukallidliği de Yapamıyoruz" başlıklı makalesinde, "Endülüs'ün o feyizli toprağında yetişen şairler hissiyat-ı garam u şevki musavver gayet rakîk, gayet nezîr şiirler vücuda getirmişler" der. "Süleymaniye Kürsüsü'nde ise, Beni Ahmer Devleti'nin (Endülüs Gırnata Emîrliği. LŞ.) son hükümdarı Abdullahü's-Sagîr'e annesi Ayşe'nin söylediği ünlü sözleri zikretmiştir:

"Bu sizin ağlamanız benzedi bir diğerine:
Endülüs tâcı elinden alınan bahtı kara
Savuşurken o güzel mülkü verip ağyâra
Tırmanır bir kayanın sırtına, etrafa bakar
Bırakıp çıkyığı cennet gibi zümrüt ovalar
Başlar ağlatmaya bîçareyi hüngür hüngür
Karşıdan vâlide sultan bunu pek haklı görür
Der ki: Çarpışmadın erkek gibi düşmanlarla
Şimdi hiç yoksa kadınlar gibi olsun ağla!"

Yahya Kemal ise, Türkiye'yi büyük elçi olarak İspanya'da temsil etmiş bir şairdir. Ancak, Endülüs medeniyetinin İspanya'daki bütün kalıntılarını gezip gördüğü halde, eserlerinde bu tecrübesinin izleri yok denecek kadar azdır. İspanya'da geçirdiği yıllardan kalan iki şiir vardır: "Endülüs'te Raks" ve "Madrid'te Kahvehane". Bunlar dışında, tamamlayamadığı dolayısıyla yaşarken neşredilmemiş "İspanya Hatıraları"nda Endülüs izlenimlerini kısaca anlatmaktadır. İstanbul Fetih Cemiyeti tarafından yayınlanan "Mektuplar Makaleler"de (İstanbul 1977) Endülüs'ten söz edilen birkaç sayfalık bölümdeki tespitler ilgi çekicidir.

Faruk Nafiz Çamlıbel'in "Serenat" adlı şiirinde de Endülüs imajıyla karşılaşırız:

Bahardan sadedir şahnişîniniz
Ne sütunlarında yeşil bir filiz
Ne kemerlerinde arapkârî süs
Uzaktan görenler yine aldanır
Sözlerde bir hayat gibi canlanır
Endülüs, Endülüs... Güzel Endülüs!

Sonuç Yerine
Son olarak, Ebu'l-Bekâ'nın Endülüs Mersiyesi'nin Türkçe tercümelerinden söz etmek istiyoruz. Bu mersiyenin ilk tercümesi, pek tanınmamış bir şair olan Filibelizâde Mehmed Nizameddin tarafından yapılmıştır. M. Zekai Konrapa'nın bir makalesine konu ettiği bu tercüme (Endülüs Mersiyesi, Nizami Tercümesi ve Endülüs Tarihine Kısa Bir Bakış, İst. 1964), aruz vezniyle ve klasik kaside formundadır. Bu başarılı tercümeyi yapan M. Nizameddin, Dârulfünun Edebiyat Şubesi mezunlarındandı. Ahmet Râsim'in kızıyla evlenmiş, Şam Birinci Türk Sultanisi ve Çanakkale Sultanisi'nde müdir-i sânî ve müdir olarak görev yapmış, Maarif Müdürü olarak bulunduğu Diyarbakır'da ise ölmüştür. Z. Konrapa, M. Nizameddin'in doğum ve ölüm tarihlerini vermemektedir.
"Endülüs Mersiyesi", ikinci ve son olarak da Sezai Karakoç tarafından çevrilmiştir. Karakoç, "İslam'ın Şiir Anıtlarından" (İst. 1976) adlı kitabında yer alan bu tercüme dolayısıyla Ebu'l-Bekâ'nın mersiyesi hakkında şunları söylüyor:

"İşte bu kaside, o günlerin, bir medeniyetin mersiyesidir. Muhteşem bir medeniyet ki, son safhasını bu üstün kaside teşkil etmektedir. Son yaprağı budur. O medeniyeti gözden geçiren bir insan, bu kasideyi de okur ve kitabı kapar. Böyle bir medeniyete layık anıt bir mezartaşıdır bu."
"Edebiyatımızda Endülüs", Endülüs'ten İspanya'ya, TDV, Ankara 1996, s.79-85

"RECONQUISTA", Sami Hocaoğlu (Yeni Şafak Gazetesi, 25.06.2004)

Reconquista denince akla Endülüs gelir. Bu kavram, Müslüman Endülüs'ün Katolik Hıristiyan dünyası tarafından istirdadını, yani "geri alım" sürecini ifade eder.
Bu köşenin takipçileri, başlığında ya da içinde "Reconquista" geçen bir çok yazı okuduklarını hatırlayacaklardır. Yaklaşık 400 yıl süren bu süreç, Endülüs'teki Müslüman nüfusunun sıfırlanmasıyla noktalanmıştı. Hatta Papalık bu sürecin akamete uğramaması için Haçlı Seferlerinden İspanyol ve Portekizli Hıristiyanları muaf tutmuştu.

Endülüs'te İslam'ın kökünün kazınması Müslüman dünya için gerçek bir felaketti. Bu sadece çok kanlı bir soykırım değil, Hıristiyan Batı'nın "öteki"leştirdiği bir medeniyete karşı bakışını da ifade ediyordu.

Fakat Endülüs Müslümanlarının sıfıra kadar imha edilmesi, asıl Batı ve onun inanç dünyası için bir yüzkarasıydı. Batı, geçmişte işlediği bu cinayetin sosyo-psikolojik tezahürlerinden oldum olası kurtulamamıştır. Bunu bir katilin uykularını zehir eden kabusuna benzetebiliriz; mazlumen öldürdüğü maktulü tarafından rüyasında her gün boğulduğunu gören bir katilin..

Toplumsal bilinçaltı diye bir şey varsa, bu bilinçaltını harekete geçiren toplumsal dürtüler ve onları güdüleyen saikler de olmalıdır. Batı'nın İslam karşısında kapıldığı tehevvürün arka planında da işte böyle bir sosyo-psikolojik hafıza olsa gerek.

Bu hafızayı hangi olayların oluşturduğunu bilmek için, 1425 yıllık İslam ümmeti tarihinin temel parçalarından biri olan Endülüs tarihini çok iyi bilmek şart. Bu tarih içerisinde özellikle de Reconquista sürecinin tarihini.

Lütfi Şeyban'ın bu yakınlarda piyasaya çıkan "Reconquista: Endülüs'te Müslüman-Hıristiyan İlişkileri" adlı eseri bunun için iyi bir fırsat (İz yay.).

Sağ olsun Lütfi Şeyban Reconquista ile ilgili yazılarım üzerine, konu üzerinde ihtisas yaptığını beyan eden mesajlarını ve bu arada da bu esere esas olan doktora tezinin müsveddesini göndermişti. Eser yayınlanmadan çok önce görme şansım oldu. Şahsen bu konunun Türkiyeli bir akademisyen tarafından çalışılmasından büyük bir sevinç duydum.

Çünkü Endülüs tarihi, özellikle de Reconquista süreci, bizi çok yakından ilgilendirmektedir.

Neden mi?

Nedeni, Türkiye'nin yaklaşık bir asır önce girdiği malum süreçle Endülüs Müslümanlarının sıfırlanmasıyla sonuçlanan Reconquista süreci arasında çok ilginç benzerlikler var. En azından bir yığın konuda iki süreç arasındaki çağrışımlar sayılamayacak boyutta.

Tabi bu arada şu soruyu sormanın da tam sırası: "Hedeflerine ulaşma açısından, Endülüs Reconquistası ile Anadolu Reconquistası karşılaştırıldığında neler söylenebilir?"

Hemen ifade edeyim ki, Anadolu Reconquistası doğrudan yabancılar eliyle değil yabancıların hedefine gönüllü hizmet eden "yersizlerin" eliyle yürütüldüğü için daha sofistike idi. Buna rağmen yine de başarılı olamadığı ortada. Bu ülkenin İslam'la ve Allah'la ilişkisini sıfırlamaya ant içmiş Batı devşirmesi sınıflar, bu arzularına ulaşamadılar. Şu anda yaşadıkları ve koca bir ülkeye yaşattıkları sancı da aslında bunun sancısı.

Onlar "Nerede hata yaptık da bu ülkeyi kendi öz kimliğinden soyutlayamadık?" sorusunun cevabını arayadursunlar, Anadolu Reconquistasının bilinçli mağdurlarına düşen öncelikle Endülüs tarihini iyi öğrenip, ona göre bu topraklardaki süreci tersine çevirmektir.

"Endülüs tarihinin önemi nereden kaynaklanıyor?" diyene Şeyban'ın da katkısıyla şu cevabı verebiliriz:

? İslam'ın medeniyet ve bilim açısından Ortaçağ'da ulaştığı zirve ve Batı aydınlanmasına yaptığı katkıdan
? 'Avrupalı İslam'ın köklerini tanıma açısından.
? İçerisinde yaklaşık 7 farklı ırk ve 3 dine mensup insanı barındıran multikültürel yapısıyla İslam medeniyetinin hoşgörüsünü yansıtması açısından.
? 8+1 asırlık (711-1992+1609) Endülüs medeniyetinin modern bilimin temellerini attığı gerçeğini tanımak açısından. Ki Endülüs medeniyeti, Batı aydınlanmasının gerçek kaynağıdır.
? İslam dünyasına karşı Haçlıların örgütlenişi ve Haçlı Savaşlarının arkasında yatan psikolojik saikleri öğrenme açısından.
? Kilisenin tarihte nasıl bir medeniyet ve kültür cinayetine önderlik yaptığının bilinmesi açısından.

Endülüslü şair Salih b. Şerif'in Fatih'in huzurunda ağlayarak okuduğu "Endülüs'e Ağıt" şiirini ne zaman okusam içim bir hoş olur. Ali el-Carim'in Endülüs'ün yok oluşunu kastederek söylediği "Hiçbir ölünün arkasından bu kadar ağlanmamıştır" sözü bu anlamda elbette doğrudur. Fakat sadece "ağlamak için" değil, aynı zamanda "anlamak için" Endülüs bilinmeli. Tatil okumak için iyi bir fırsat.

Endülüs-İspanya-İberya Yarımadası Alanında

Türkiye'de Bulunabilecek Kitaplar
 

Prof.Dr. Mehmet Özdemir'in çalışmaları:
--Endülüs Müslümanları-1, TDV, Ankara 1994
--Endülüs Müslümanları İlim ve Kültür Tarihi, TDV, Ankara 1997
--Endülüs Müslümaları Medeniyet Tarihi, TDV, Ankara 1997

Doç.Dr. İsmail Hakkı Atçeken'in çalışmaları:
-- Endülüs'ün Fethi ve Mûsâ b. Nusayr, Araştırma Yayınları, Ankara, 2002
-- "Puvatya (Balâtü'ş-Şühedâ) Savaşı ve Etkileri Üzerine Bir Araştırma", Selçuk Ü.İ.F.D., sayı:8, Konya, 1998, s.243-263
-- "Târık b.Ziyâd Endülüs'ün fethi Öncesi Gemileri Yaktı mı?", Marife Dergisi, yıl:1, sayı: 3 (kış 2002), Konya, s.31-41
-- "İlk Endülüs Valisi Abdülazîz b.Mûsâ b.Nusayr ve Öldürülmesi", Selçuk Ü.İ.F.D., sayı:14, Konya, 2002/Güz, s.65-87
-- "Septe (Ceuta) Kontu Julianus ve Endülüs'ün Fethinde Müslümanlara Yardımlarıyla İlgili Tartışmalar" (Selçuk Ü.İ.F.Dergisi 15.sayısında yayınlanacak).

Dr. Lütfi Şeyban, Reconquista: Endülüs'te Müslüman-Hıristiyan İlişkileri, İz Yayıncılık, İstanbul 2003

İbn Hazm, Güvercin Gerdanlığı, İlavelerle Çeviren: Mahmut Kanık, İnsan Yay., 5. baskı, İstanbul 2000

Ersin Gürdoğan, Hicaz'dan Endülüs'e, İz Yay., İstanbul 1993

Roger Garaudy, Yaşayan İslam, Çev. Mehmet Bayrakdar, Pınar Yay., İstanbul 1995

Washington Irwing, Elhamra Endülüs'ün Yaşayan Efsanesi, Çev. Veysel Uysal, İz Yay., İstanbul 1992

Ahmet Raif, Endülüs: Yok Edilişin Öyküsü, Çev. Abdülhakim Sulhsever, İstanbul 1993

Luis Bunuel, Bir Endülüs Köpeği, Çev. Osman Senemoğlu, Nisan Yay., İstanbul 1994

Yavuz Bahadıroğlu, Endülüs'e Veda, Yeni Asya Yay., İstanbul 1995

Zuhuri Danışman, Endülüs'te İslam Cengâverleri, İstanbul 1966 (Roman)

Homero Aridjis, Son Günlerin Efendisi, Çev. Esin Talu Çelikkan, Telos Yay., İstanbul 1998

Ahmet Yılmaz Boyunağa, Endülüs Şahini, İstanbul 1990 (Roman)

Elsa Morante, Endülüs Şalı, Çev. Şadan Karadeniz, Can Yay., İstanbul 1985

D.Mehmet Doğan, Tükendülûsiye, Kitabevi, İstanbul 1998

Nuri Yücel Mutlu'nun Endülüs Gerçeği ve Türkiye'nin Geleceği adlı kitabı

İspanya Görsel Gezi Rehberleri; Derleme, Dost Kitabevi

İspanya Siyasi Tarihinde Bask Milliyetçiliği Euskal Herria Cilt: 2 (1976-1999); Çev. Akın Özçer, Doğan Kitapçılık; Haziran 1999

Pandispanya (İspanya Yazıları); Mine G. Kırıkkanat (Saulnier), Milliyet Egmont Yayıncılık; Kasım 1996

Kuzey Amerika'nın Keşfi "Yeni Dünya"nın Bulunuşunun ve Keşfinin Öyküsü; Shirley Greenway, Alkım Yayınevi; 2001

Andalusia Art & Architecture; Brigitte Hintzen-Bohlen Könemann; 2000

İslam ve Osmanlı Dünyasında Yahudiler; Eva Groepler, Belge Yayınları; Ekim 1999

Ayrılıkçı Terörün Anatomisi IRA-ETA-PKK; Emin Gürses, Bağlam Yayınları; Kasım 1997

Cervantes İnebahtı'nın Tek Kollusu; Yağmur Atsız, Boyut Kitapları; Kasım 1997

Bir Gezginin Dünyası; Orhan Kural, Arion Yayınevi; Mayıs 1997

Türkiye ve Avrupa; Atilla Eralp, İmge Kitabevi Yayınları; Mayıs 1997

2. Felipe Dönemi'nde Akdeniz ve Akdeniz Dünyası Cilt: 2; Fernand Braudel, İmge Kitabevi Yayınları; Temmuz 1994

Avrupa Batacak 30 Yıl Sonra Kuzey-Güney; Alfred Sauvy, Endülüs Yayınları; Ekim 1991

Ah Avrupa!; Hans Magnus Enzensberger, Metis Yayınları; Güz 1990

İslam Avrupa'da; W. Montgomery Watt, M.Ü. İlahiyat Fak. Vakfı Yayınları; 1986

Katalonya'ya Selam; George Orwell, Alan Yayıncılık; Nisan 1985

Endülüs'ten İspanya'ya, TDV, Ankara 1996 # 1992 Yılında T.Diyanet Vakfı'nın düzenlediği ve kitap olarak yayınlanan Endülüs Sempozyumu # İçindekiler:
--Yrd.Doç.Dr.M. Faruk Toprak, Edebî Kaynaklara Göre Son Dönem Endülüs Müslümanlarının Durumu
--Dr. Mustafa Aydın, Endülüs Edebiyatında Orjinallik Meselesi
--Prof.Dr. Mehmet Özdemir, Endülüs'ün Yıkılış Süreci Üzerine Mülahazalar
--Prof.Dr. S.Hayri Bolay, Endülüs'te Gelişen Düşünce Hayatı ve Batıya Tesirleri
--Prof.Dr. Ercüment Kuran, Cezayirli Türkler'in Endülüs Müslümanlarını Kuzey Afrika'ya Nakli ve Neticeleri
--Prof.Dr. Mustafa Tahralı, Muhyiddîn İbn Arabî ve Türkiye'ye Tesirleri
--Beşir Ayvazoğlu, Edebiyatımızda Endülüs
--Prof.Dr. Suat Yıldırım, İslam Hakimiyetinin Sona Ermesinin Beşyüzüncü Yılında Endülüs'te İslam
--Prof.Dr. Selçuk Mülayim, Endülüs Sanatı
--Prof. Rodrigo de Zayas, Endülüs'te Yüzbinlerce Müslüman Katledildi
--Endülüs'ün Yıkılış Süreci Üzerine M. Özdemir ile bir Röportaj

--------------------------------------------


E-KİTAP
İnternetten Erişilebilecek Elektronik Kitaplar

# http://libro.uca.edu'dan LIBRO: ABD'nin Kansas Üniversitesi Kütüphanesi-İspanyol Kısmında bir grup tarafından yapılan çalışma 30 kadar online fulltext kitap ingilizce olarak mevcut ve her zaman ulaşılabilir
# Encyclopedia of Orient
# Felsefe Ansiklopedisi, Orhan Hançerlioğlu
# Catholic Encyclopedia
# VoyCabulary(tm) makes the words on any webpage into links so you can look them up with just a click! ·Spanish.Voycabulary.com ·Science.Voycabulary.com ·English.Voycabulary.com
# Online Maps
# Historical Maps
# Map Gallery
# Islamic Art
# Islam and Muslims: Muslim Scientists, Cities of Muslim Scientists 700 TO 1500 C.E., Tolerance in Islam, The Islamic Legacy of Timbuktu, The Other 1492, Quotations by Historians of Science, Islamic Civilization: Morality in War, ISLAMIC CIVILIZATION, Biography of Prophet Muhammad (s), Names of Arabic Origin in Spain, Portugal and the Americas, Translations of Muslim Scientific Books into Latin and European Languages
# Islam and the Middle East during the Middle Ages
# Morocco History
# Türkçe çok çeşitli kitaplar
# RLIN Worl Catalog
# Elibron
# Oxford University Electronic Resources
# CARRIE A Full-text Electronic Library

Muhyiddin İbn Arabî ve Türkiye'ye Tesirleri
Prof.Dr. Mustafa Tahralı

{Endülüs'ten İspanya'ya adlı kitaptan (TDV, İst. 1996) alınmıştır}